Nemendur setja sér markmið

Eitt af því sem kennarar eiga hvað erfiðast með í leiðsagnarnáminu er að fá nemendur til að setja sér markmið í náminu. Þetta er þó eitt sterkasta verkfærið í leiðsagnarnáminu til að nám sé á forsendum nemenda því að það fær nemendur til að hugsa öðruvísi um nám.

Flestir kennarar kinka kolli þegar ég tala um að við mötum nemendur of mikið. Við segjum þeim hvaða bók þeir eigi að vinna með og hvernig þeir eigi að vinna með hana. Nemendur vita að kennarar eru með svörin og að það sé oftast eitt rétt svar. Þetta veldur því að sumir nemendur telja sig vita svarið en vita ekki hvort það sé eins og svarið sem kennarinn er með og stroka jafnvel út það sem þau hafa skrifað. Það veldur nefnilega kvíða hjá sumum að trúa því að þeirra svar sé ekki rétt svar. Aðrir halda að það skipti ekki öllu máli hvað þau skrifi, heldur að kennarinn sjái að þau skrifuðu eitthvað sem var í líkingu við svarið sem þau telja kennarann vilja fá. Hvorugt ýtir undir góðan skilning á markmiði námsins.

Við mötum nemendur líka á annan hátt og það er með því að gefa þeim svör við spurningunum sem við leggjum fyrir þau. Þetta fína myndband sýnir hvernig við „stelum" stundum óaðvitandi vitsmunalegum áskorunum úr verkefnum sem við leggjum fyrir þau sbr: https://www.youtube.com/watch?v=K84Zxqz7klc.

Ef við viljum að nemendur læri að setja sér markmið sjálf, þá þurfum við að byrja á því að fá þau til að hugsa sjálfstætt, en ekki bíða eftir mötun frá okkur. Af hverju ætli það sé svona erfitt? Ég er ekki með eina rétta svarið, en ég tel mig vita hvar við þurfum að byrja. Það fyrsta er að hætta að svara nemendum og gefa þeim lausnirnar og svara í stað þess með spurningum t.d „Hvernig gerðir þú þetta síðast?“, „Hvar byrjar maður og hvað er næsta skref?„ osfrv. Ef við höldum áfram að leysa verkefnin fyrir þau, fá þau ekki tækifæri til að hugsa sjálfstætt. Geti þau ekki hugsað sjálfstætt, geta þau ekki heldur sett sér raunveruleg markmið í náminu. Þau gætu kannski sagt kennara hversu mörg dæmi þau ætli að reikna eða hversu margar blaðsíður þau ætli að klára, en það er ekki það sem verið að tala um. Leiðsagnarnám snýst um hvað við lærum. Þannig að blaðsíður í bókum eða fjöldi dæma er ekki markmið sem við viljum að nemendur setji sér.

Þegar við viljum þjálfa nemendur í að setja sér markmið, þarf að kenna þeim það. Það þarf að útskýra fyrir þeim hvað það þýðir að setja sér markmið í náminu. Hér eru atriði til að huga að:

• Kennarinn er ekki miðpunkturinn í ferlinu heldur arkitekt þess og byggingarmeistari. Nemendurnir eru íbúarnir sem eru fluttir inn í fullbyggt ferli og hafa allt við hendina.

• Hann kennir nemendum að tala um nám en ekki verkefnin. Í upphafi tíma er því tilkynnt hvað nemendur kunni við lok tímans („Í þessum tíma ætlum við að skilja hvað ljóstillífun er"). Við setjum mælanleg markmið og nemendur vita hvað er ætlast til af þeim. Þetta er líka kallað námsmarkmið tímans.

• Við lok tímans er hópurinn beðinn að meta eigin skilning á hugtakinu/aðferðinni sem unnið var með í tímanum. Nemendur geta fengið svokallaðan exit ticket (endilega gúgla ef þetta er nýtt hugtak) þar sem þeir útskýra hvernig þeir skilja hugtakið/aðferðina við lok tímans.

• Kennarar þurfa að skilja og samþykkja að það skiptir öllu máli að nemendur séu meðvitaðir um námið sem á að eiga sér stað og hafi því trú á að það skili árangri að byrja með skýrum hætti og að gefa tíma í lokin til að ígrunda árangur.

• Nemendur byrja á því að tala upphátt um það sem þeir lærðu, svo að þeir heyri og þjálfist í að nota orðfæri námsins. Eftir því sem þeir verða klárari að ígrunda námið saman, geta þeir gert það í pörum og svo sjálfstætt. Það á aldrei að gera ráð fyrir því að þau kunni þetta án frekari þjálfunar.

Ef þetta allt næst, erum við komin af stað með að þjálfa nemendur í að skipuleggja eigið nám otg setja sér markmið.

Næsta skref er að vera með á hreinu hvað við viljum að nemendur læri hjá okkur. Þegar ég spyr kennara hvað þeir vilji að nemendur kunni við lok skólaársins eru svörin nánast aldrei tengd náminu heldur félagsfærni, lykilhæfni og líðan. Ef við myndum spyrja foreldra að því sama, væru svörin þau sömu. Nemendur þurfa samt að kunna ýmislegt og námið þarf að vera heildstætt yfir skólagönguna. Nemendur þurfa að vita hvar þeir standa í náminu og hvert þeir stefna. Þess vegna er mikilvægt að kennarinn hafi sett niður fyrir sig hver markmiðin eru í náminu (hvað nemendur eigi að kunna eftir ákveðið tímabil), hvar lági þröskuldurinn liggur í hans markmiðum og hvernig stuðlað sé að háu þaki þannig að allir geti náð að blómstra og náð framförum á eigin forsendum. Þegar við tölum um lágan þröskuld og hátt þak, þá er mikilvægt að tengja það við markmiðsetningu. Ef við sleppum því, þá vinna mjög margir nemendur undir getu.

Dæmi um slíkt var þegar kennarar á yngsta stigi í einum skólanum sem við sinnum spurðu nemendur hvað þeir vildu ná að gera í tímanum, eftir að hafa lagt inn markmiðin. Nemendurnir settu sér oft óraunhæf markmið en þau kepptust við að ná þeim. Ef það náðist ekki, var komið tilefni til að ræða markmiðin næst til að finna raunhæfari markmið. Smám saman lærðu nemendur að setja sér markmið sem þau gátu staðist og svo bæta við. En þegar það tókst ekki, voru þau ekki fúl út neinn nema sjálfan sig. Þetta kveikti nefnilega innri áhugahvöt þeirra því að þau voru að vinna fyrir sig sjálfa, ekki kennaranna. Það skemmtilega við þetta námslega uppeldi sem nemendur voru að fá, var að þegar kennararnir slepptu því að spyrja þau hvað þau ætluðu að læra í tímanum, þá duttu þau í sama gamla farið að tala saman um annað en námið og að gera bara eins lítið og þau komust upp með. Annað dæmi var þegar skólastjóri spurði nemendur á yngsta stigi hvað þeir hefðu verið að læra í textílmennt og ein stutt svaraði „Ekki neitt. Það voru engin námsmarkmið“. Þetta voru allt nemendur á yngsta stigi og þjálfunin tók ekki langan tíma. Það eru því ekki nemendur sem eiga erfitt með þetta, heldur kennarar sem eiga erfitt með að halda fókus og kannski vantar trú á að ferlið virki.

Nemendur ættu alltaf að segja námsmarkmiðin sín upphátt á einhverjum tímapunkti. Námsfélagar geta verið gott verkfæri til að nýta við þannig vinnu eftir að nemendur hafa fengið þjálfun í að setja sér markmið. Eftir að þau hafa rætt þau, geta þau skrifað þau niður en ekki fyrr. Það vinnst (amk) tvennt með þessu. Eitt er að þau heyra markmiðin sín og oft fattar maður að það sem maður heldur að sé skýrt, er það ekki þegar við orðum það. Ef að við höfuð sett okkur óraunhæf markmið sem námsfélaginn skilur ekki, þá eru líkur á að maður fattar ekki sjálfur hvernig maður eigi að uppfylla þau þegar við reynum. Hitt er að sá sem vinnur með manni, getur spurt spurninga sem dýpka skilning okkar á okkar eigin markmiðum. Til að auka líkurnar á því, er hægt að leggja fyrir nemendur spurningar sem hjálpa þeim að dýpka verkefni hvors annars. Það má nota spurningar eins og (bara eina spurningu þó í hvert sinn):

• Hvernig styðja markmiðin þín við markmið verkefnisins?

• Hvað lærir þú af verkefninu sem þú kannt ekki?

• Hvað er mest krefjandi við þetta verkefni fyrir þig?

• Er þetta markmið hæfilega stórt fyrir einn tíma?

• Hvað er það minnsta sem þú getur gert og samt verið ánægð/ur?

• Ef þú nærð ekki þessu markmiði, hverju gætir þú þurft að breyta?

Markmiðsetning nemenda er ekki eitthvað sem er unnið stundum með, það þarf að festa þetta í rútínu sem veitir nemendum mikilvægan fyrirsjáanleika í eigin námi. Þetta þarf ekki taka langan tíma, en þarf að vera stöðugt í gangi.

Noti kennari exit ticket er mikilvægt að hann sé grunnur að því sem kemur næst. Ef nemandi skrifar að hann skilji ekki hugtök eins og hvatberi og grænukorn, þá eru komin markmið fyrir næsta tíma. Þessi miði er því ekki bara fyrir kennarann til að sjá hvar nemendur standa eftir tímann, heldur líka fyrir nemandann svo að hann viti stöðu eigin þekkingar áður en lengra er haldið.

Þetta er því hringrás sem byggir á vel þekktum fræðum um leiðsagnarmat og sjálfstýrt nám og rannsóknir sýna að notkun hennar skilar árangri. Hringrásin birtist m.a. í líkani Zimmermans um sjálfstýrt nám og í hugmyndum Hattie og Timperley um Feed up, Feedback og Feed forward.

Í fyrsta hluta hringrásarinnar, sem í þessum fræðum er kallaður Feed up eða Forethought, er sjónum beint að markmiðunum. Þá er skýrt hvert er stefnt, hvað nemendur eiga að læra og hvernig það tengist fyrri þekkingu þeirra. Nemendur ígrunda hvar þeir standa og setja sér markmið í ljósi þess.

Næsta skref er Performance eða Feedback, þar sem nemendur vinna markvisst að eigin markmiðum. Á þessu stigi fylgjast þeir með eigin námi, fá endurgjöf og ígrunda stöðu sína miðað við markmiðin. Þriðja skrefið er Self-reflection sem leiðir af sér Feed forward. Þar meta nemendur árangur af eigin vinnu, ígrunda hvað gekk vel og hvað má bæta og ákveða næstu skref í náminu. Hringrásin hefst síðan aftur með nýjum markmiðum. Gervigreindin reyndi að setja upp mynd fyrir mig til að útskýra þetta, en ég reyndi ekki að þýða þessi ólíku skref, því að þó að þau séu með svipuð markmið, þá eru ákveðin ferli á bak við þau sem ég fer ekki nánar í hér:

Það síðasta sem ég vil nefna sem mikilvægan þátt í því að þjálfa nemendur í að setja sér markmið er gott skipulag og þar á meðal fyrirsjáanleiki. Um þetta má lesa víða en þetta stendur í upphafi meta-analísu sem ber nafnið: A meta-analysis of teachers’ provision of structure in the classroom and students’ academic competence beliefs, engagement, and achievement „Educational researchers have long proposed that the environment that teachers create in the classroom plays an important role in explaining students’ educational outcomes (e.g., Brophy, 1986). In particular, teachers who provide structure, management, or organization in the classroom environment support students’ academic learning outcomes by facilitating feelings of competence, keeping students engaged and on task, and managing their behavior (e.g., Emmer & Stough, 2001; Jang et al., 2010).“ Í þessari grein kemur skýrt fram að gott skipulag og þar á meðal fyrirsjáanleiki fyrir nemendur, skilar árangri fyrir þau og námslega stöðu þeirra „Students universally need predictable environments that support their attempts to experience and develop competence at all school levels.“ Þegar við ráðgjafarnir hittum kennara eftir kennara sem eru ekki með kennsluáætlanir, vinna ekki að neinum ákveðnum markmiðum öðrum en að klára námsefnið og ákveða kannski á leiðinni inn í stofuna hvað eigi að gera, þá vantar þetta sem þarna er talað um. Nemendur geta ekki sett sér markmið um nám ef kennarinn veit ekki hver þau eru eða hefur ekki sett þau fram á skýran hátt.

Nú gæti einhver haldið því fram að nám þurfi að vera lifandi, að kennarar eigi að grípa það sem er efst á baugi hverju sinni og að áætlanir og rútínur séu of heftandi. Það er þó mikilvægt að gera greinarmun á stífni annars vegar og góðu fyrirkomulagi og fyrirsjáanleika hins vegar. Fyrirsjáanleiki snýst ekki um að loka á sveigjanleika, heldur um að skapa öruggan ramma sem gerir sveigjanleika mögulegan. Greinin sem er vísað í hérna segir ekki að stíft utanumhald sé forsenda þess að nám eigi sér stað, heldur að það þurfi að vera nemendamiðað, styðja sjálfsnám, innihalda skýr markmið og ýta í raun undir lykilhæfni nemenda.

Í góðu námsumhverfi er ramminn fyrirsjáanlegur á þennan hátt; hvernig tíminn byrjar og endar, markmið eru skýr og nemendur fá alltaf tækifæri til að ígrunda eigið nám. Innihald kennslunnar getur verið lifandi og tengt því sem er efst á baugi hverju sinni. Fyrirsjáanleiki dregur ekki úr áhuga barna, heldur úr óvissu. Þegar börn vita hvað tekur við og til hvers er ætlast, geta þau beint orku sinni í að hugsa, spyrja og læra. Reynslan sýnir einnig að þegar fyrirsjáanleg rútína hverfur, hverfur oft fókusinn og ábyrgð nemenda á eigin námi. Fyrirsjáanleiki er því ekki andstæða lifandi náms, heldur grundvöllur þess. Nemendur eru flugmenn (stjórnendur) eigin náms en ekki farþegar. Kennarinn er í flugturninum og passar að allir séu á réttri leið, hann er ekki með í flugvélinni en hann bendir á ef flugmaðurinn þarf að bregðast við. Áður en farið er í ferðina, er flugmaðurinn kominn með áætlun frá flugturninum sem hjálpar honum að undirbúa sig, setja sér markmið og ígrunda ferðina sem hann er að hefja.

Fyrsta skrefið er skref í rétta átt. Það skref byrjar hjá okkur, ekki nemendum. Ef kennara finnst nemendur sínir of háðir því að vera mataðir, finnst erfitt að fá þau til að sýna metnað eða þau eru of óróleg í tímanum, þá þarf að stíga þetta fyrsta skref. Ekki (aldrei!) nota orð eins og „mínir nemendur geta þetta ekki“ því að nemendur eru eins alls staðar og þau geta ansi margt ef við gefum þeim réttu verkfærin, sköpum þeim rétta umhverfið og höfum trú á þeim.